Para o movemento estudantil manter o recordo é difícil pola súa constante renovación de cadros e dirixentes. Esta característica, que lle achega unha clara vitalidade democrática, pode ser tamén un problema se se deixa de ter en conta que as transformacións que se promoven hoxe xa foron pensadas e discutidas baixo outros contextos polas xeracións anteriores. Recuperar e dar continuidade a esta memoria permite destacar a un movemento que foi central na nosa historia recente. Non é equivocado afirmar que o movemento estudantil chileno foi o máis importante de América Latina nos últimos cincuenta anos. E non porque os estudantes do noso país sexan máis conscientes ou activos que os do resto do continente. Simplemente é porque en ningún país se viviu con tanto dramatismo a descomposición e mercantilización dun sistema educativo que chegou a ser un dos mellores da rexión. Se repasamos estes cincuenta anos deberiamos identificar as seguintes etapas:
 
1961-1973: A reforma universitaria foi un proceso que esixiu o fortalecemento das federacións universitarias e consolidar alianzas con partidos, académicos e outros sectores sociais por medio do movemento "Universidade para todos". O proceso acelerouse a partir de 1967 e desembocou nun novo modelo baseado nos criterios de ampla cobertura, gratuidade e unha profunda democratización da xestión educativa. O sistema educativo chileno alcanzou o maior nivel de calidade da súa historia, de acordo a todos os parámetros e estándares da época.
 
1973-1982: A represión golpista custa a vida de centos de estudantes, profesores e académicos. Pérdense case todas as conquistas do período anterior, especialmente dende 1981 cando entra en vigor a Constitución de 1980. As aprendizaxes acumuladas permiten loitas parciais pero a resistencia exprésase prioritariamente mediante a acción cultural en movementos como a ACU, da Universidade de Chile, e no ámbito da defensa dos dereitos humanos.
 
1983-1989: Reconstrución e democratización das federacións de estudantes, tanto no ámbito universitario coma no dos secundarios, que se expresan por medio da Feses. A axenda concéntrase case exclusivamente na democratización do país, e en intentar deter as políticas privatizadoras, lográndose algúns éxitos como a destitución do reitor designado José Luis Federici e o seu "plan de racionalización universitaria". O movemento é reprimido fortemente, pero logra dar canle|leito ás expectativas democratizadoras da cidadanía, especialmente dos sectores medios e intelectuais. Non obstante, a centraliade que adquire a loita política nacional impide unha reflexión específica sobre as políticas educacionais que se empezan a despregar. Unha carencia que se evidenciará na seguinte etapa.
 
1990-1995: A transición pactada produce desconcerto no movemento. Por un lado a forte identificación dos dirixentes estudantís cos partidos da Concertación lévaos a moderar excesivamente as súas demandas. O vínculo partidario entrampa a acción política e coopta os temas de debate, que se rematan trivializando. Prodúcense escándalos de corrupción que mellan a representatividade e a participación estudantil, o que leva en moitos casos á reformulación de moitas das federacións de estudantes e a un desprestixio das xuventudes dos partidos políticos.
 
1996-2005: A reconstrución do movemento estudantil, en resistencia ás políticas da Concertación, comeza coa refundación da Fech en 1996, que dá pé a un ciclo de fortes e masivas mobilizacións entre 1997 e 1999. Lógrase quebrar o ciclo de dependencia e cooptación do período anterior e o movemento adquire autonomía e capacidade propositiva. Confróntanse activamente as políticas privatizadoras con resultados ambiguos: dende o ano 2000 lógranse maiores recursos para as universidades públicas, garántese un marco básico de autonomía institucional e instancias de participación acoutadas, pero o modelo en termos xerais non se altera. Os universitarios buscamos construír unha axenda única a nivel nacional, pero non se logrou articular as sensibilidades políticas. Dende o punto de vista actual apelábase a un programa que hoxe considerariamos mínimo: arancel diferenciado, manter o crédito fiscal para evitar o crédito bancario, recoñecemento da participación institucional dos estudantes e académicos nas universidades e unha axenda excesivamente centrada na defensa das universidades do Consello de Reitores, máis especificamente, das universidades públicas. Respecto ás privadas non había propostas nin coordinación. Tampouco existían vínculos significativos con outros sectores sociais, como os estudantes secundarios e os profesores, porque non existía unha reflexión sobre o sistema educativo no seu conxunto. En síntese, o movemento estudantil recuperou a súa autonomía e comezou unha fase activa de resistencia no seu campo específico, pero chegou a un límite na medida que os seus obxectivos políticos lle esixían alianzas máis amplas. Necesitaba o que György Lukács chamaba "perspectiva de totalidade".
 
2006-2011: A revolución dos secundarios en 2006 logrou incorporar esta perspectiva de totalidade, ao masificar unha loita máis alá do campo universitario. Dende ese momento empezouse a falar da Loce, da Constitución do 80, das desigualdades, da gratuidade. Non porque antes se tivese debatido nas universidades, senón porque dende ese ano a discusión saíu á rúa, logrouse entender nas familias, logrouse facer o vínculo entre o malestar privado e o malestar público pola falta de resposta do sistema político ante unha educación cara e de baixa calidade.
 
E así chegamos ao presente, no que hai que agradecer personaxes como Piñera, Hinzpeter e Lavín ter contribuído a eliminar todas as cortinas de fume que a Concertación lograra instalar para fragmentar e sectorizar as demandas estudantís. Se ben é imposible predicir o futuro, creo que á luz de tantas aprendizaxes acumuladas, de tanta loita e de tanto sacrificio non cabe máis que unha aposta. Será mañá ou será en dez anos, pero a este movemento só lle espera unha cousa: a vitoria.
 
Alvaro Ramis: Ex presidente da Federación de Estudantes da Pontificia Universidade Católica de Chile, Santiago (1998)
 
Publicado en "Punto Final", edición n.º 740, 19 de agosto, 2011
 
revistapuntofinal@movistar.cl
 
www.puntofinal.cl
 
www.pf-memoriahistorica.org