Estes datos, como é lóxico, acenderon as alarmas ante outra posible crise alimentaria, aínda que convén resaltar e subliñar que non se trata dunha crise por escaseza de alimentos porque mesmo nos anos de déficit se cobre a demanda coas reservas, que logo, en épocas de boas colleitas se recuperan para afrontar novamente os períodos de vacas fracas. O problema real é que, encher os estómagos deixouse en mans do mercado e da súa "lóxica", e nunha das súas piruetas, orixinouse unha nova suba vertixinosa dos prezos dos alimentos que dificulta o acceso a eles. O motivo do ascenso, maioritariamente achácase á volatilidade dos prezos e a un desequilibrio por unha maior demanda e unha menor oferta.

A redución puntual da oferta estalou en Rusia polas malas colleitas de trigo debido ás secas e propiciaron o cesamento das súas exportacións. Outros estados como Ucraína e Canadá tamén sufriron diminucións e restricións, por iso, xa durante o verán de 2010, na bolsa de futuros de Chicago o trigo sufría un incremento de prezo do 60-80%-80. Dende entón a tendencia alcista nos mercados disparouse e propagado a outros alimentos. O informe "Perspectivas Alimentarias" que elabora semestralmente a FAO, na súa última edición (novembro de 2010) auguraba para este ano unha diminución do 2% na produción de alimentos. Logo, Estados Unidos, Europa, Arxentina e Australia anunciaron colleitas menores ás previstas. Outros feitos recentes como o ciclón en Australia, o temor de que a inestabilidade en certos países árabes propicie alzas nos combustibles, os cultivos arrasados polas recentes tormentas e inundacións en varias nacións da África austral ou a alerta por seca no norte de China -emitida pola FAO mentres se escribe este artigo, botan máis leña ao lume xerando temor nos mercados e na sociedade.

Cada vez parece máis claro que algúns destes sucesos poderían ter o seu epicentro na endémica crise ecolóxica. Lester Brown, fundador do "Worldwatch Institute", escribía un artigo na revista "Foreign Policy" no que vinculaba unha menor produtividade á erosión do chan, o esgotamento dos acuíferos, a perda de terras agrícolas, o desvío de auga de rego ás cidades, o estancamento dos rendementos dos cultivos en países avanzados e a eventos relacionados co cambio climático como as ondas de calor e as sequías.iii

Todo iso redunda nunha menor oferta mentres a demanda crece, ao parecer, por un maior consumo de alimentos a nivel mundial e por un incremento no uso dos agrocombustibles. Polo tanto e aplicando a "lóxica" do mercado, os prezos están a ameazar ascendendo rapidamente a seguridade alimentaria de millóns de persoas. Pero aínda así, a contradición é clara, porque se non existe un perigo real de escaseza como é posible que os mercados actúen desesperadamente coma se existise?

Talvez o miolo da cuestión estribe en que a “lóxica” do mercado é bastante peculiar e máis cando mans ocultas mexen o berce da alimentación. Algunha x pódese despexar ao ver a seguinte táboa, que proporciona datos sobre os cereais por constituír a nosa base dietética e porque propiciaron a escalada de prezos actual.

Fonte: Confeccionada con datos FAO.iv (*) Previsión. (**) Valor condicionado pola crise de prezos de 2007-2008.

Como se observa, non existiu risco de escaseza na última década e as reservas existentes para 2011 garanten comida mesmo cun déficit 13 veces maior ao actual, cuantificado en 37,4 millóns de toneladas. Non obstante, a conclusión máis rechamante e sorprendente é a inexistente relación aparente entre a cantidade real de cereais e os prezos segundo o índice da FAO. O período 2003-2004 foi o que tivo un maior déficit e unhas reservas menores, pero os prezos foron máis baixos que dende 2007. Mesmo en 2008-2009 (non aparece na táboa) que a produción foi moito maior que a utilización permitindo que ascendesen as reservas, o índice de prezo dos alimentos da FAO estivo por enriba de períodos de maior "escaseza" como en 2000-2004. Outra conclusión é que a desnutrición, proporcionalmente garda máis relación cos prezos que cos volumes de cereais. Hai máis fame pola crise de prezos de 2007-2009 que en 2003-2004 cando hai dispoñibles menos cereais.

Rarezas similares acaecen tamén co azucre, que foi o alimento máis golpeado pola suba de prezos provocando racionamentos en Portugal e protestas en países como Bolivia ou Alxeria. Unha vez máis fálase de colleitas minguadas, pero a FAO estima para 2011 un aumento dun 7,75% na produción, o que permitirá superar a demanda por primeira vez en tres años.v Otros relacionan a alza de prezos coa redución, respecto á campaña anterior, do continxente de azucre destinado á exportación. Non obstante esa redución -de 2,7 millóns de toneladas- supón o 1,6% da produción total mundial, polo tanto Pode explicar os espectaculares e prohibitivos incrementos dos prezos do azucre?

Non hai dúbida de que as revoltas do "Deus mercado" son insondables, pero aínda así, estas leas mercantís teñen explicacións máis profanas como se enxerga en certos parágrafos dunha Resolución aprobado o Parlamento Europeo o pasado 18 de xaneiro: "...estos acontecementos están só en parte provocados por principios básicos do mercado como a oferta e a demanda e que en boa medida son consecuencia da especulación (...) os movementos especulativos son responsables de case o 50% dos recentes aumentos de prezos... ". Na mesma resolución a Eurocámara tamén avalaba "...as conclusións do Relator Especial das Nacións Unidas para o Dereito á Alimentación en relación co papel que xogan os grandes investidores institucionais, como por exemplo os fondos de alto risco, os fondos de pensións e os bancos de investimentos -todos eles polo xeral sen interese ningún nos mercados agrícolas-, influíndo nos índices de prezos das materias primas cos seus movementos nos mercados de derivados".vi

Nun tema determinante como o agroalimentario, o Parlamento Europeo, á parte de repudiar a especulación, tamén remarcaba aspectos tan urxentes como o da equidade na cadea de subministración e a incorporación de mozos á agricultura. É curioso, polo tanto, que se desvíe a atención dos problemas principais, aínda que non estraño se se teñen en conta os intereses creados. Mesmo a FAO, antes da escalada de prezos actual, vía con bos ollos aos especuladores e dicía que intervir o mercado "... podería afastar aos especuladores e isto diminuiría a liquidez dispoñible no mercado para garantir o seu cobertura".vii El tempo deixou en mal sitio a este organismo porque a volatilidade provocada por manobras especulativas obrigou aos países pobres a gastar entre un 11-20%-20 máis de capital para importar alimentos e a factura mundial podería superar o billón de dólares.viii

Aínda que a oscilación entre oferta e demanda non é o principal motivo nesta crise de prezos, si que incide para cubrir a dotación dalgúns estados que dependen de certas importacións. Nesa dirección afírmase unha e outra vez, que colleitas peores contraeron a oferta e a demanda subiu porque creceu o consumo humano de alimento e o consumo vehicular de combustible. Xeralmente, téndese a equiparar ambos os dous aumentos aínda que inxustamente. Dise, por exemplo, que trepou o consumo de carne per cápita. E é certo, porque entre 2005-2010 ascendeu en 2,3 kg/ano por persoa. Tendo en conta unha poboación de 7.000 millóns de habitantes, o devandito crecemento do consumo resultaría ser de 16,1 millóns de toneladas, pero tamén a produción nese período aumentou en 16,5 millóns de toneladas.ix Polo tanto a demanda foi equilibrada coa produción, como tamén sucedeu cos cereais:

.