• Número 406
  • 08 de outubro de 2018

Autodefensa feminista

Autodefensa feminista: aprender a romper xeonllos e a amarnos por encima de todo

A autodefensa feminista non consiste só en aprender a defenderse de agresións. Trátase de quererse a unha mesma para vivir mellor

Es muller? Se coñeces a outras dúas, é moi probable que una de vós sexa sobrevivente de violencia machista. Unha de cada tres mulleres —35%— sufriu nalgún momento da súa vida violencia física ou sexual a mans da súa parella, ou violencia sexual por parte de terceiros, segundo estimacións de Nacións Unidas. A maioría das veces, esta violencia é inflixida por unha parella ou exparella.

As agresións por parte de descoñecidos son unha minoría se se comparan con aquelas que levan a cabo parellas, coñecidos, compañeiros de traballo, familiares ou amigos. De feito,  o 38% dos asasinatos de mulleres que se producen no mundo son cometidos polos seus parellas —homes—, segundo datos da Organización Mundial da Saúde.

A ameaza destas violencias ou a necesidade de protexerse despois de sufrir unha ou varias agresións son só algunhas das razóns que poden animar a buscar formación na autodefensa feminista. Pero non só: “camiñar pola rúa con máis seguridade”, “aumentar a autoestima”, “conectar co propio corpo”, “achegarse ao feminismo” ou “simplemente coñecer a outras mulleres” son algunhas das razóns que esgrimen as mulleres que se achegan ás clases de autodefensa feminista.

Pero, que é a autodefensa feminista? Segundo o Bilgune Feminista de Euskal Herria (EHBF), organización feminista vasca de ámbito nacional, a autodefensa feminista é “unha estratexia de empoderamento persoal e colectivo, non só para enfrontar e erradicar a violencia sexista senón tamén para redefinila desde o marco teórico do feminismo”. Para esta organización trátase, pois, non só dunha reacción fronte a un ataque físico senón, sobre todo, “dun acto de apropiación do territorio máis propio: o corpo e por extensión dos dereitos como cidadá”.

Esther López é a fundadora de Safo Eskola, un espazo feminista en Bilbao que ofrece actividades coas que busca “o gozar do movemento e do propio corpo” nun ambiente que promove “a autodefensa, o empoderamento, o coidado do corpo e da mente, o gozar e a sororidade”.

Para Esther, que é profesora de autodefensa feminista e doutras disciplinas como o flamenco —que enfoca tamén desde o feminismo—, a autodefensa feminista é “un conxunto de actitudes, de saberes e de ferramentas que che axudan a gañar confort para vivir mellor, con menos presións de todo tipo, con máis amor cara a nós mesmas”.

A súa maneira de falar é a proba viva do que ensina día a día: exprésase con asertividade e as súas mans debuxan caracois invisibles mentres explica que, para ela, a autodefensa feminista aséntase sobre tres alicerces fundamentais. “O primeiro é a parte física, aprender a traballar co teu corpo, aprender a romper xeonllos, dedos, narices, o que faga falta... todo dunha maneira fácil e intuitiva, sen moita técnica complicada”.

O segundo alicerce da autodefensa feminista é, para Esther, a parte psicolóxica ou emocional. “Que sinto cando se me agride ou se me acosa? Analizamos en colectivo que é o que sentes, como tes a autoestima, tendo en conta que se nos educou para que sexamos submisas a esta violencia, para que non nos defendamos, para que sexamos nós as que levemos a vergoña”.  Todas estas violencias machistas, explica, están moi relacionadas cos estereotipos sobre os nosos corpos: “Se ti non amas o que tes, non o vas a defender e deixarás a responsabilidade en terceiras mans; xa sexa no príncipe azul ou no Estado”.

Este aspecto é un dos que marca a diferenza entre a autodefensa feminista e un curso de defensa persoal, onde la autoestima e o feminismo non se abordan.  A autodefensa feminista non só achega información sobre as realidades das violencias machistas: tamén pon sobre a mesa o proceso de socialización polo que as mulleres son educadas para comportarse de maneira recatada, interiorizando desde pequenas que non deben “montar escenas”. Nas clases de Esther, pois, fanse visibles todos eses ensinos que acaban inhibindo a capacidade de resistirnos e vólvense na nosa contra cando enfrontamos violencias.

O terceiro e último alicerce, continúa Esther, é o grupo. “Ti comprobas, compartindo vivencias coas demais, que o que a ti che pasa non é algo que só che pasa a ti. Ti quizá non sufriches unha violación como a moza en Iruña, pero a do lado igual si. Aprendemos a non cuestionarnos entre nós, a apoiarnos, a non xulgarnos”, explica.

O que conta Esther López evoca a mensaxe que escoitamos en manifestacións feministas durante todo este ano: “Tócannos a unha, tócannos a todas”. Desta forma, o prefixo “auto” non faría referencia aquí só a unha persoa, a un individuo, senón ao colectivo, á rede de mulleres.

Espazos non mixtos

As clases de autodefensa feminista son, por definición, un espazo que se define como “non mixto”, un aspecto que, de novo, marca a diferenza coa defensa persoal que se imparte nalgúns ximnasios comerciais, que nalgúns casos é ensinada por homes e céntrase sempre en estratexias de defensa puramente físicas. A autodefensa feminista é unha actividade realizada exclusivamente por e para mulleres e é algo moito máis completo. Esther, que oferta os seus cursos a “mulleres, nenas e trans”, teno claro: “Os espazos non mixtos son imprescindibles para a loita contra o patriarcado”.

Esther xustifica o uso de espazos non mixtos: “Ninguén proporía, por exemplo, ir protestar porque un colectivo de persoas discriminadas por razón de raza se reunisen para, a partir da vivencia dunha opresión compartida, facer cousas xuntas. Ninguén pretende participar nunha asemblea de paradas se non é desempregada. Ao final, todo o que facemos as mulleres levanta espiñas, ata nas contornas máis de esquerdas; é como cando falas de machismo e de violencia machista, sempre hai quen sae con que coñece o caso dunha muller que era maltratadora e era malísima”.

Ademais, fronte á narrativa tradicional, a autodefensa feminista non responsabiliza ás mulleres das agresións sexistas que sofren. E é que, a pesar de que o bloqueo durante un episodio traumático é unha resposta común para moitas persoas, sexan homes ou mulleres, séguese pondo en dúbida a reacción das mulleres agredidas cada vez que hai un novo caso mediático de agresión sexual, sexa cal for esa reacción.

Nas clases de autodefensa feminista afírmase unha e outra vez que hai tantas respostas posibles a unha agresión como persoas. Segundo explica Esther, “pásanos que cando relatamos —se nos atrevemos a contarllo a alguén— unha agresión que vivimos e contamos o que fixemos, sempre se nos cuestiona. ‘Por que te puxeches así?, que histérica!, por que fixeches iso?, por que non fixeches iso outro?...’”.  Segundo Esther, “a autodefensa ensínache que hai unha serie de respostas ilimitadas e non hai unha orde de utilización, nin ten que habelo”.

Cambio de narrativa

Hai uns meses, por mor das mobilizacións levadas a cabo para protestar pola sentenza por abuso e non por violación á Manada, xurdiu unha narrativa que criticaba algunhas destas reaccións, cualificándoas como “punitivistas”. Ao preguntar a Esther como ve ela o tema desde un punto de vista crítico co sistema penal patriarcal, comenta: “Sempre houbo un medo ao que imos facer as mulleres; é necesario quitarlle á violencia machista esa parte de ‘son catro tolos illados que fan isto porque teñen algunha enfermidade mental’. Iso non é así”. A Esther preocúpalle tamén a estigmatización das sobreviventes. “A quen hai que vixiar é ao lobo e hai que investir os esforzos niso, non en estigmatizar ás sobreviventes”.

Existe, ademais, nos medios de comunicación de masas, unha infrarrepresentación de historias positivas de mulleres que conseguen por si mesmas defenderse de agresións. Segundo López, “créase unha cultura do terror, mesmo a miúdo achegando datos escabrosos; moi poucas veces se dá información desde o lado da sobrevivente, da que fai fronte con éxito, cando, en realidade, iso é o que sucede de forma máis habitual”.

A autodefensa feminista extrae ás mulleres desta narrativa pasiva, achegándolles confianza para responder como desexen, xa sexa verbal ou fisicamente, atacando ou fuxindo. Desde hai xa algúns anos, as académicas veñen facendo estudos científicos respecto diso, que confirman que as mulleres que reciben este tipo de formación teñen máis posibilidades de sobrevivir a incidentes violentos de todo tipo.

Segundo unha investigación sobre o impacto da autodefensa feminista realizada en 2013 na Universidade de Oregón, despois dun curso de autodefensa feminista de 30 horas, as participantes demostraron ser “sinaladamente menos propensas a experimentar un incidente violento de todo tipo”. Jocelyn Hollander, autora dese e outros estudos sobre o tema, o que se aprende nestes cursos vai máis aló de poder defenderse de ataques e consegue ademais previr a violencia, ensinando ás mulleres a xestionar comportamentos controladores antes de que escalen e tradúzanse en agresións.

Investigacións posteriores corroboran que a formación en autodefensa feminista é clave para minimizar as agresións. Evidentemente, a autodefensa feminista non é unha poción máxica e non converte ás estudantes en Hulkas, pero algúns estudos suxiren que o risco se ve reducido. Por exemplo, no artigo de Kristine De Welde Getting Physical: Subverting Gender through Self-Defense a súa autora describe como a autodefensa feminista extrae ás mulleres dunha narrativa pasiva para achegarlles confianza para responder como desexen, xa sexa verbal ou fisicamente, atacando ou fuxindo. A autodefensa feminista, deste xeito, contribúe a reformular a victimización e cambiar a narrativa: “O que resulta é unha axencia física dentro da cal as narrativas sobre a feminidade son reinterpretadas e reencarnados como poderosas en lugar de vulnerables”.

Máis aló das clases, Esther lembra que existe unha responsabilidade que non é das persoas socializadas como mulleres: “O problema non é noso, nós non violamos”. A educación, continúa, debería ser idealmente inversa: “home: non violes” en lugar de “muller: ten coidado”, terían que aprender eles a non agredir. Mentres tanto, quédanos a autodefensa:  “ A autodefensa feminista dános ferramentas para amarnos por encima de todo e de calquera. E tamén nos relaxa moitísimo, axúdanos”.  “Toda nena e muller debería pasar por un destes talleres algunha vez na súa vida”, conclúe.

https://www.elsaltodiario.com/autodefensa-feminista/autodefensa-feminista-una-herramienta-para-amarnos-por-encima-de-todo-y-de-cualquiera