• Número 398
  • 11 de xuño de 2018

Racismo - Sexismo - Explotación laboral

As moras da fresa contra o racismo e o sexismo

Nadia Messaoudi xa denunciou, durante 2008, a situación das mulleres marroquís nos campos de Huelva

Durante estes días, os niveis de revictimización e paternalismo que puidemos observar, escoitar e ler en relación ás protestas e denuncias das mulleres marroquís, traballadoras temporais da fresa na provincia de Huelva, alcanzaron niveis insoportables. España parece estar sorprendida duns feitos que levan anos sucedendo e levamos unha década denunciando.

Nadia Messaoudi xa denunciou, durante 2008, a situación das mulleres marroquís nos campos de Huelva nun medio francés cun artigo titulado “12.000 mères marocaines pour a fraise espagnole”. Jaouad Midech tamén o facía no mesmo ano. Despois dunha extensa investigación nos campos españois, franceses e italianos, Chadia Arab publicaba, baixo o título “Lles Marocaines à Huelva sous ‘contrat en orixine’. Partir pour mieux revenir”, un traballo que a través de entrevistas con mulleres temporeiras e dun amplo traballo no terreo sacaba de novo a situación á luz en 2009. O traballo fíxose libro este febreiro pasado co título Dames de Fraises, doigts de fée, les invisibles de la migration saisonnière marocaine en Espagne,. En Marrocos, a revista Bladi.net referíase a esta realidade en 2010. En 2016, Fatiha O Mouali, coautora deste artigo, facía a mesma denuncia no seo dunhas xornadas sobre feminismos e violencias en Barcelona.

En primeiro lugar, habería que deixar claro o que parece non ser importante senón para unhas poucas. Quen son estas mulleres? Trátase de mulleres traballadoras migrantes en situacións de explotación e baixo múltiples violencias nos campos andaluces; mulleres marroquís provenientes dunha ex colonia española. Todas elas proveñen de zonas empobrecidas de Marrocos, terras abandonadas polos gobernos locais e saqueadas no seu momento polos poderes coloniais.

Moitos marroquís, sobre todo homes mozos, viñan traballar aos campos andaluces antes do peche das fronteiras. Viñan facer a tempada e íanse, sen ningunha intención ou necesidade de quedar en España. Todo cambiou cando o Fondo Monetario Internacional obrigou a Marrocos a implantar, en 1984, un plan de austeridade que forzaba ao Goberno a baixar os investimentos en educación, sanidade, infraestruturas e asuntos sociais. O devandito plan afectou de forma máis aguda ao norte de Marrocos. Non é casualidade que, un ano despois, o Estado español pechase as súas fronteiras coa aprobación da Lei de Estranxeiría. Todo formaba parte do mesmo plan: empobrecer Marrocos creando nos seus territorios a necesidade de migrar mentres se desenvolvía toda a maquinaria conformada polos dispositivos de control e expulsión migratorio que tan lucrativos resultan para Europa.

Capitalismo e patriarcado racial: o horror nos campos de Huelva

Debemos entender a forma a través da que certos traballos se racializan e xenerizan. As mulleres marroquís fan o traballo que a poboación branca española non quere facer. E son elas as que recollen a fresa, non os homes, xa que o imaxinario colonial español construíunos como seres submisos e obedientes. É necesario ter en conta que, para estes traballos, contrátase principalmente a mulleres provenientes de áreas rurais e empobrecidas que non recibiron unha educación formal, mulleres menores de 45 anos que deixan fillos menores de idade en Marrocos. Esta é a crúa realidade. Todo iso para poder sometelas, explotalas e abusar delas con maior facilidade e asegurarse de que non fuxan cando as devolvan. Pero isto non acaba aquí. Que é exactamente o que está a ocorrer en Huelva?

Teresa Palomo, fotoperiodista que se trasladou á provincia de Huelva, relata as condicións nas que as mulleres marroquís traballan, desde hai anos, no campo andaluz. Moitas destas mulleres non saben nin sequera como se chama a empresa que as contrata e tampouco como formalizar unha queixa. Non se permite que as traballadoras sociais e activistas entren ás leiras e se, por casualidade, algunha destas traballadoras consegue pórse en contacto con elas, ocorre o seguinte. Os capataces gozan do favor dalgunhas das mulleres —as máis antigas nas campañas temporais— que son usadas como “chivatas”. Cando os representantes políticos, por exemplo, acoden para descubrir o que está a suceder, estas “chivatas”, aliadas dos capataces, son utilizadas para negar todas as denuncias e confirmar as posicións dos empresarios. Se estas descobren que existe a posibilidade dunha queixa pública, os donos do negocio castigan ás responsables. Como? Cunha ou dúas semanas sen traballar e cobrar ou enviándoas directamente de volta a Marrocos. Hai que engadir a dificultade do idioma, a inmensa maioría delas non falan nin len español polo que necesitarían intérpretes para formalizar as queixas.

Moitas das mulleres que chegaron a Huelva tiveron que facer un investimento desmedida para pagar os seus propios visados e viaxes a pesar de que, segundo os convenios, as viaxes deberían cubrilos as empresas. En moitos casos, non chegan a gañar o suficiente para recuperar tales gastos, xa que non se lles garante en ningún momento que vaian traballar os tres meses que dura a tempada. Ademais, elas téñense que custear a súa manutención e nalgúns casos mesmo se lles cobra o aluguer habitacional.

Nas liquidacións que asinaron non se lles paga a cantidade estipulada para o traballo polo que foron contratadas. Os capataces asegúranlles que o resto lles será enviado cando estean de volta en Marrocos, pero falamos de acordos de palabra que non figuran en ningún dos documentos legais. En moitas ocasións, o importe ausente é usado, sen o seu consentimento, para pagar o prezo das viaxes de volta. Por mor de que a maioría delas non saben ler é imposible que se decaten de que serán enganadas e estafadas. Moitas delas non saben o que deben cobrar, así que, cando se lles paga menos ou, directamente, se lles rouba, non se queixan.

Teresa reporta que se enferman ou teñen algunha molestia non as trasladan ao médico. Se non saben como moverse ou non teñen alguén que as axude, a situación endurécese, e se preguntan, castíganas sen traballar. Ademais, viven en casaríos ou chabolas que se atopan a quilómetros do núcleo urbano, mal comunicados, polo que se teñen que comprar comida ou ir ao médico teñen que andar durante horas.

O numero de abortos nesta zona é extremadamente elevado, especialmente entre as mulleres migrantes. Os abusos sexuais e as violacións son constantes e quedan impunes en leiras que están perdidas no medio dos campos. De feito, a moitas delas sucédelles o seguinte. Ao chegar a España, os capataces quítanlles os pasaportes e non llo devolven ata o momento de expulsalas a Marrocos. Para recuperalo, antes pídenlles cantidades enormes de diñeiro ou favores sexuais.

O visado das traballadoras cobre o tempo total ata fin de tempada. Con todo, a partir das queixas públicas, os capataces decidiron que a tempada finalizou. A intención non é outra que poder envialas de volta a Marrocos, aínda que os campos seguen cheos de fresa. En Almonte, onde traballaban as mulleres que iniciaron as denuncias o venres pasado —16 do mes de Ramadán—, xa non queda ningunha muller, todas foron devoltas a Marrocos.

O legado colonial e a recollida da fresa

Non é unha cuestión abstracta. Só unha comprensión da forma en que raza, clase e xénero se imbrican na orde colonial moderno nos axudará a entender as violencias estruturais que se dan no campo andaluz, exercidas desde o Estado e as súas institucións. Cando as mulleres marroquís se trasladan (ou son trasladadas) de Marrocos a España seguen estando atrapadas, encerradas nesas relacións coloniais de dominación.

Polo tanto, é suficiente sinalar á empresa Doñana 1998 ou aos múltiples integrantes da Manda convertidos en capataces de plantación? Non, non o é. É suficiente sinalar os abusos sexuais e os incumprimentos dos convenios? Non, non o é. Hai que sinalar que debemos entender “o racismo, o sexismo, as prácticas do capitalismo racial e imperialistas do Estado como xerarquías vinculadas entre si” (como xa dixemos anteriormente).

O legado colonial español non pode entenderse sen atender á realidade do extractivismo económico practicado durante séculos polas empresas españolas en Marrocos para explotar as súas materias primas e enriquecer as arcas da potencia estranxeira. Na actualidade, ademais do mencionado, extráense persoas, a través de diversas estratexias, para facer os traballos que os españois non están dispostos a facer. Os territorios do Estado español son o escenario de múltiples cruzadas contra “o moro” e, tamén, os encargados de manter as fronteiras de Europa.

A Lei de Estranxeiría creouse para que o Estado español puidese dispor dos corpos das poboacións das ex colonias mentres se reservaba o “dereito” a refugalos cando non lle fosen necesarios, obxectivo que foi exitoso. A tan citada Lei de Estranxeiría promúlgase, entre outros motivos, para “extranxeirizar” á poboación marroquí das actuais colonias africanas españolas, Ceuta e Melilla, obrigándoas a someterse a un proceso de “regularización ou expulsión”. É por medio desta lei que se comeza a construír a categoría de inmigrante traballador (sempre) temporal. Que as experiencias moras sobre esta lei racista e colonial non teñan ningún impacto mediático ou discursivo ten que ver, precisamente, coa forma de racismo específica que afecta á poboación marroquí.

Non podemos entender a situación das temporeiras marroquís en Huelva sen atender ás relacións de poder que se inauguran co colonialismo. Estas relacións de poder perduran hoxe en día e, moi especialmente, a través dos procesos de deshumanización que experimentan as persoas provenientes dos territorios colonizados, agora convertidos en “territorios de orixe migratoria”. Repetímolo porque parece que non acaba de aceptarse: é o sistema racista, sexista e colonial o que converte ás mulleres marroquís traballadoras temporais en Huelva en suxeitos dispensables que poden ser explotados, laboral e sexualmente.

O discurso colonial sobre a muller marroquí, que a constrúe como submisa, oprimida e sen axencia política, foise sofisticando ao longo do tempo. Durante a época colonial, os relatos de viaxeiros, antropólogos e cronistas coloniais construíron a esta “muller marroquí” de forma impune. Actualmente, nun mundo globalizado que segue reproducindo os mesmos discursos e patróns, fanse necesarios dispositivos de control máis sofisticados.

Esta imaxe sobre nós desmorónase desde o momento en que nos facemos carne nestes territorios, e, sobre todo, cando nos facemos voz. Polo tanto, había que deseñar novas e mellores formas de invisibilizarnos e silenciarnos. A forma máis efectiva de levar a cabo o mencionado foi a Lei de Estranxeiría, dispositivo deshumanizador, racista e patriarcal. Por unha banda, e a través da mesma, prohíbese traballar ás mulleres marroquís migradas ao Estado español por reagrupación familiar, relegándoas a un rol eterno de coidados non remunerados. Así mesmo, a única maneira na que se permite traballar a unha muller marroquí é no ámbito doméstico. É dicir, ocupando o mesmo rol de coidados, esta vez remunerado, pero sen dereitos laborais algúns. Por último, atópanse as traballadoras temporais dos campos de Huelva, que si teñen permiso de traballo; de feito iso é o único que teñen.

As ONG da zona, como Cruz Vermella ou Cepaim, alegan que non teñen constancia nin probas do que está a acontecer. É importante advertir que ningunha das mesmas se persoa nos campos e casaríos onde traballan e viven as mulleres para comprobalo. Non ter constancia dun segredo a voces só significa que se está sendo cómplice do mesmo. Non imos pedir a estas institucións unha radicalidade antirracista que nin formou nin formará parte dos seus programas. Pero se están interesadas en desenvolver o papel da asistencia primaria, hai que dicir que, no caso da situación das traballadoras migrantes nos campos andaluces, están a eludir este labor dunha forma alarmante.

Doutra banda, están a producirse narrativas e estratexias feministas que non están a ser capaces de percibir a súa propia branquitude e superar os límites correspondentes no que respecta ás súas benintencionadas denuncias e análises. Ignorar constantemente as cuestións raciais e coloniais ten un prezo que vai moito máis alá da teoría. Ditas estratexias non son suficientes e, cando se reiteran estas cegueiras, convértense, ademais, en cómplices do capitalismo e o patriarcado raciais, así como do imperialismo. Por iso é tan necesario e urxente facer un chamamento aos feminismos, para que descentren as súas experiencias particulares, locais; para que se somen á loita das mulleres marroquís e non impoñan lecturas e estratexias que lonxe de axudar a liberalas acaban lexitimando e enraizando as violencias estruturais que as oprimen. Tamén hai que estender o chamamento ás organizacións que loitan neste territorio polos dereitos humanos e pedirlles o mesmo exercicio de descentramento para poder desenvolver ferramentas eficaces entre todas.

Muller marroquí significa dignidade e resistencia

Os pobos marroquís son resistencia e dignidade. O Rif, Yerada e os boicots a Danone, Sidi Ali e Afriquia estánnolo lembrando. As mulleres marroquís somos resistencia e dignidade. Nós sabémolo, as nosas avoas, nais e tías ensináronnolo. As temporeiras da fresa de Huelva estánnolo lembrando.

Para nós, as denuncias e protestas en Huelva forman parte dun momento político da poboación marroquí que non está a ter a atención que merece e que non é reducible ás retóricas que teñen como únicos suxeitos posibles a clase obreira e “as mulleres”. Este momento político lévanos a ilusionarnos co espertar dunha conciencia que non é outra que a que mobilizou a Abdelkrim contra o colonialismo español. As mulleres marroquís que hoxe están a protestar contra o poder colonial e racista español están movidas polo mesmo espírito de dignidade. Cando nos uniremos as marroquís da diáspora en España? E as demais?
Non nos esquecemos dos centenares de homes racializados, sobre todo moros e negros, que traballan nas mesmas situacións e que reciben as mesmas violencias nos invernadoiros andaluces. Irmáns, a vós tamén vos cremos.

Fatiha El Mouali - Salma Amzian - O Salto