• Número 391
  • 23 de abril de 2018

Universidade

Manifesto: "Fartos de convivir coa corrupción académica"

É necesario rompelo cerco de manipulación interesada, de silencio cómplice e de aquiescencia pasiva que mantén á comunidade académica baixo un poder oligárquico

Os membros da comunidade académica estamos a asistir a un escándalo sen precedentes, coa presidenta da Comunidade de Madrid perseguida por un caso de corrupción que afecta de maneira nodular á súa condición de cargo institucional, de representante e de figura pública. O futuro da universidade pública e a ciencia en España estará condicionado por como se resolva esta crise, que vai máis aló do caso concreto e o nivel estritamente gobernativo. Non podemos quedarnos esperando que outros o fagan por nós, deixando que unha vez máis a política se baleire de contido e vivamos degradados na xudicialización da nosa convivencia.

O comportamento de Cristina Cifuentes é reprobable por motivos sobrados, pero especialmente porque institúe a impunidade. A mensaxe que está a enviar é que unha conduta inmoral, fraudulenta e ata delituosa ten réditos e pode eludir as sancións públicas e mesmo as xudiciais. É en definitiva unha chamada á xeneralización da corrupción por todo o corpo social, e nun asunto vital como a formación para a sociedade do coñecemento.

Ao comezo da crise a universidade saíu á rúa a protestar polos recortes: fíxoo en masa, como comunidade, e soubo mostrar aos destrutores do público o seu rexeitamento colectivo á austeridade imposta para fins espurios, denunciando a crecente dificultade de acceso das capas menos favorecidas á educación superior. Pero a universidade e os centros públicos de investigación viñan arrastrando unha serie de conflitos internos de gran calado, que permanecían invisibles, ou máis ben invisibilizados durante décadas. Do mesmo xeito que outros sectores, a I+D+i española tratou de soportar a crise como puido; pero neste caso, detrás do que parecía simplemente axustarse de forma colectiva aos recortes, produciuse unha repartición moi desigual dos custos e esforzos, segundo criterios tan pouco científicos como a xerarquía e a antigüidade, e exacerbando a endogamia herdada.

As autoridades universitarias e científicas centraron as súas queixas na falta de financiamento, pero en boa medida acomodáronse a relatos auto compracentes sobre a excelencia. Nos nosos persoais universitarios e científicas seguimos tendo os salarios máis baixos e as peores condicións laborais de Europa, cunha explotación sistemática dos investigadores precarios e profesores vergoñentemente mal remunerados (ao momento de deixalos sen paga durante as vacacións ou a cobrar a terceira parte dun profesor funcionario polo mesmo traballo) coa aquiescencia dos reitorados e departamentos; os sindicatos pola súa banda tampouco denunciaron convenientemente a amortización das prazas de profesorado xubilado (que aumentan as cargas de traballo docente e de tarefas administrativas en paralelo á redución dos persoais deste tipo de persoal). As mobilizacións de asociados e investigadores precarizados tiveron que facerse tamén desde a precariedade de organización e apoios.

Ao estalar -grazas á prensa vixiante- o “caso Cifuentes”, tiveron que ser os estudantes, minorizados na representación, marxinados na xestión universitaria e primeiros prexudicados por toda esta pantomima, quen coa súa iniciativa impediron que a universidade en cuestión dea carpetazo rápido ao asunto. O problema é o resto dos membros da universidade, do Rei Juan Carlos de Madrid e de todas as demais do Estado. Que ten que suceder para que os profesores universitarios e científicos españois, que dedican a súa actividade social a sinalar os problemas e retos da sociedade e estudar as solucións mellores, admitan que a súa propia contorna laboral merece polo menos a mesma atención crítica que os asuntos aos que dedican a súa actividade profesional?

As interpretacións que ata agora circularon non dan no cravo nin mostran ambición explicativa suficiente. Deixalo todo nunhas cantas “mazás podrecidas” excepcionais é dun eufemismo miope: as prácticas de corrupción e tráfico de influencias que sustentan este caso son ben coñecidas por calquera académico. Non son unha excepción senón prácticas correntes. O que sucede é que ninguén fala delas en público e moitos prefiren non admitir a súa proliferación. Non se resolverán ademais con máis financiamento: se hoxe aumentasen os orzamentos en docencia e investigación, volverían beneficiar a determinados sectores acomodados, e non lograrían reorientar as tendencias impostas na educación superior cara a modelos de xestión privada que ademais esconden favoritismos inxustificados.

É necesario romper o cerco de manipulación interesada, de silencio cómplice e de aquiescencia pasiva que mantén á comunidade académica baixo un poder oligárquico. E ten que ser agora. Non hai dúbida que co PP traspasáronse algunhas das propias liñas vermellas deste modus operandi, e nestes anos do seu goberno a corrupción académica foi elevada a un sistema institucional de actividades ilegais ao servizo do deseño de carreiras académicas fraudulentas para futuros cargos da administración e figuras políticas e da empresa privada. Pero o formato é moi anterior: nin sequera arrinca do Plan Bolonia instaurado hai unha década. Resulta moi socorrido identificar as irregularidades na xestión do I+D coa lóxica de privatización do neoliberalismo; pero antes da privatización, estivo, estivo e está a patrimonialización do público. É ese aproveitamento oligárquico e patrimonial do público por axentes individuais e colectivos o que primeiro degrada os bens comúns, servindo en bandexa os argumentos a favor da privatización.

É tamén o caldo de cultivo dunha cultura que acosa a quen tentan resistirse ao seu poder de imposición ou sedución, e que se fai manifesta a cada tanto, desde a selección e promoción do profesorado ata o funcionamento das axencias de avaliación (xusto neste mesmo período a ANECA, axencia de ámbito nacional, impuxo un sistema de acreditacións cada vez máis cuestionado a nivel internacional e que agarda aínda unha auditoría externa por posibles irregularidades) pasando polos reitorados con sobre representación de profesorado funcionario e chegando ata as secretarías de educación dos gobernos autónomos e ministerios estatais, as cales abandonaron calquera perspectiva acerca dos fins colectivos e sociais da universidade e o CSIC que non comporte a súa subordinación a medidas arbitrarias de curto prazo ou a subrepticios intereses privados.

A universidade está a converterse no trampolín para todas as “portas xiratorias” futuras dos corruptos. Está en xogo impedir que tras o discurso que enxalza o capital humano o que predomine na nosa sociedade sexa o capital social, as relacións persoais, o mundo da deferencia cara ao poderoso e as irregularidades, por non falar da impunidade que herdamos da ditadura para tantas outras cuestións.

Non debemos consentir nada disto. Reclamamos a dimisión inmediata de Cristina Cifuentes como presidenta da Comunidade de Madrid, antes e sen ter que esperar a ningunha investigación. O esclarecemento de responsabilidades penais seguirá o seu curso, pero como cidadáns esiximos responsabilidades políticas máximas xa, e entre elas tamén a dimisión do equipo reitoral da URJC polas dúbidas que sementou na xestión deste escándalo.

Pero non podemos aceptar que a solución a esta enorme crise quede reducida a pór un parche máis a un goberno acurralado pola corrupción. E como profesionais tampouco nos imos a deixar tentar por unha nova resposta corporativa, que en nome da defensa do público volva postergar durante anos os problemas perentorios que arrastra este sector crave para o futuro pero que na práctica vén expulsando do país a unha xeración enteira de investigadores e docentes de calidade.

Hai que empezar por admitir que todos convivimos con esa cultura do favor, da relación persoal, a xerarquía imposta de maneira arbitraria, da irregularidade para favorecer a este candidato ou prexudicar a aquel, da loita banderiza de grupos organizados: unha cultura da endogamia e a corrupción que a miúdo se sitúa por encima de adscricións ideolóxicas e é reproducida de forma cotiá por moitos na universidade, a pesar da resistencia de tantos outros, que en cambio non adoitan contar ao seu favor cos vínculos exteriores que veñen asegurando e estendendo a súa hexemonía.

Pero dixemos Basta!

Non queremos continuar convivindo con esas prácticas, non estamos dispostos a que a mancha da corrupción, a irregularidade e a ilegalidade campen polos seus respectos nas universidades e centros de investigación: é hora de falar publicamente dos conflitos de calado que atravesan o espazo académico, cuxo silencio impide o bo uso dos servizos públicos. Estamos fartos do segredo a voces sobre a desigualdade no trato e o favoritismo, da corrupción que non deixa pegada documental, da falta de transparencia e a imposibilidade de obter xustiza ao denunciar abusos e da represalia como ameaza e resposta. Estamos fartos da impunidade e convocamos a todos os profesores e investigadores a expresar repulsa pola situación do I+D+i, en contra da corrupción e a favor da democratización da xestión do capital humano nas nosas universidades e centros de investigación. Hai moitas maneiras de facer isto: este manifesto é só una delas, que aspira a dar inicio un ciclo de reflexión crítica e mobilización que inclúa en primeiro termo os problemas de funcionamento interno do mundo académico en todo o estado.

Necesitamos abrir unha nova etapa. Apoiar esta loita é non querer ser cómplice doutra gran fraude na historia da universidade pública cuxas secuelas poden arrastrase durante anos, cargando de novo sobre os máis novos por vir.

Asinan o seguintes profesores universitarios:  

Pablo Sánchez León (Universidad del País Vasco), Aránzazu Sarría Buil (Université Bordeaux-Montaigne), Leopoldo A. Moscoso (Sociólogo y politólogo. SPO-Consulting), Ariel Jerez Novara (Universidad Complutense de Madrid), Germán Cano Cuenca (Universidad de Alcalá de Henares), José María Portillo Valdés (Universidad del País Vasco), Luis Martín-Cabrera (University of California, San Diego), Luis Moreno-Caballud (University of Pennsylvania), Francisco Maturana (Universidad Complutense de Madrid), Igor Sádaba (Universidad Complutense de Madrid), José María Imizcoz (Universidad del País Vasco), Juan Carlos Moreno García (CNRS, Université Paris-Sorbonne), Alejandro Pérez-Olivares (Université de Lyon), Alfredo González Ruibal (INCIPIT-CSIC). Brice Chamouleau (Université Paris 8), Pablo Pacheco Ferrer (doctorando, UDIMA), Ramiro Feijóo Martínez (Washington University in St. Louis, España), Marisa González de Oleaga (UNED), Germán Labrador Méndez (Princeton University), Ángel Gordo (Universidad Complutense de Madrid), Jaime Pastor (UNED, profesor colaborador honorífico), Esther Pascua Echegaray (UDIMA), José María Iñurritegui (UNED), Mariana Ruiz de Lobera (Socióloga), Pablo López Calle (Universidad Complutense de Madrid), Julio A. Pardos Martínez (Universidad Autónoma de Madrid) y Alain J. Santos Fuentes (Universidad del País Vasco).

Tribuna Abierta