• Número 371
  • 13 de novembro de 2017

Opinión - Ekaitz Cancela

A radicalización das elites conservadoras, unha nova fase do neoliberalismo

O nacionalismo patrio que sobrevive como consecuencia da transición pacífica da ditadura á democracia non disimula que a soberanía estea fóra do control das elites políticas nacionais, nin nas propias elites catalás, e moito menos na vontade popular.

Todas esas secuelas do pasado que se foron acumulando na historia froito do progreso irrefreable das nosas sociedades —ese do que nos falaba Walter Benjamin nas súas teses sobre a Historia publicadas despois do seu suicidio, precisamente en Portbou, escapando do nazismo— volveron de súpeto ao presente deste Vello Continente. De súpeto contemplamos imaxes que rememoran aqueles pesadelos das que fuxiamos tras a Segunda Guerra Mundial, cando comezou o proceso de integración que culminou na actual Unión Europea: un entendemento mutuo entre Francia e Alemaña baseado na liberalización comercial. A filosofía entón parecía sinxela: o proceso económico como fundamento da razón.

Medio século despois, o Mercado Común Europeo é un dos máis poderosos do mundo, pero os bárbaros reaparecen polo norte cambaleando os cimentos dunha Europa presentada polas elites europeístas como a única xestora posible dunha sorte de mundo libre. Non entanto, nin a máis potente das maquinarias propagandísticas é capaz de ocultar que un dos nosos recursos naturais, a democracia, está a ser explotado intensivamente polo capital, provocando unha bifurcación cada vez maior entre ambos.

Quizá o seu reflexo máis simbólico fose someter ao pobo que historicamente herdou a idea de democracia á asfixia financeira da Troika, anulando a súa soberanía e deixándoo absolutamente vapuleado. Nesta especie de interregno en que o avance do fundamentalismo de mercado trata de entrar nunha nova fase, o Estado español trata de liquidar o blacklash polas decisións económicas que se lle impuxeron da mesma forma que os cataláns: explotando a identidade nacional.

A pesar de todo, o nacionalismo patrio que sobrevive como consecuencia da transición pacífica da ditadura á democracia non disimula que a soberanía estea fóra do control das elites políticas nacionais —proba diso foi que os primeiros en mover ficha ao anunciar a súa marcha de Catalunya fosen as grandes empresas—, nin nas propias elites catalás, e moito menos na vontade popular. Cando a dereita proclama que a crise catalá non debe ser un problema para Europa, trasládanos a súa simpatía coa única soberanía que importa na Unión Europea: a soberanía alemá. Xa o dicía Carl Schmitt: “Soberano é o que decide o estado de excepción”. Por iso non foi outro que Donald Tusk quen parou, co beneplácito de Angela Merkel —como contaba Enric Juliana na Vanguardia —, a posible declaración unilateral de independencia do Carles Puigdemont.

En tempos vindeiros, mentres o Executivo non bloquee a acumulación de capital do Estado por parte das multinacionais nin o actual modelo de financiarización da economía, non será de estrañar que a plana maior europea se afaste de toda mediación e xustifique a retahíla de embates autoritarios á forma de democracia liberal burguesa do Goberno de Mariano Rajoy. O popular —un referendo pactado sobre o dereito a decidir como o que se expón desde a esquerda— nunca vai ser aceptado por ser incompatible coa forma de proceder en Europa: o tecnocrático. A menos que, como sinalaba Rafael Poch, estivese “en liña cos intereses oligárquicos e hexemónicos que son os seus”. Non é o caso.

Ata agora, sinalaba Perry Anderson no novo vello mundo, o período de predominio neoliberal dividiuse en dous grandes cambios de réxime: “O primeiro chegou a principios dos 80, cos gobernos de Thatcher e Reagan, a desregulación internacional dos mercados financeiros e a privatización de industrias e servizos que seguiu. O segundo, a principios dos 90, contemplou o colapso do comunismo no bloque soviético, seguido pola expansión destas máximas cara ao Leste”. O papel que hoxe xoga o europeísmo, nada similar ao outrora proclamado polos “pais de Europa”, non responde a outro fin que blanquear a radicalización conservadora das elites, tratando de que aceptemos forzosamente outra fase do predominio neoliberal a nivel europeo. Nada máis ilustrativo deste pensée unique (pensamento único) que as palabras de Luís Bassets: o independentismo catalán “é esencialmente populismo antieuropeo, por método, por proxecto e mesmo polos valores cívicos que di defender”.

A radicalización das elites baséase en que o poder non só se negue rotundamente a afrontar as consecuencias das políticas neoliberais na sociedade, da que cada vez está máis afastado, senón que decida dobrar a aposta confiando en que a propaganda teña efecto. “Agora queren gobernar a pelo, espidos: agora é o euroliberalismo, é así e ides ter que obedecer”, comentaba o sociólogo francés Emmanuel Todd sobre o ensaio de Erich Lasch The Revolt of the Elites and the Betrayal of Democracy. E así trata de facelo a Estado-nación español co total apoio das clases intelectuais europeístas supostamente moderadas, enrocadas xa no estatismo conservador.

Así, cando as elites falan de “relanzar Europa”, e outórganlle o Premio Princesa de Asturias da Concordia, en realidade refírense a sacudir de novo as ás do progreso cara adiante —recorrendo á profecía de Benjamin— nun momento no que a integración neoliberal global atopa unha forte oposición, deixando atrás todo indicio de democracia, convertida xa nun sedimento que se dilúe ante o avance do capital. Xustificar esta ideoloxía require dunha aposta cada vez máis arriscada: empregar estratexicamente o populismo ultradereitista, véndose obrigados a aceptar parte da súa axenda, para debilitar aínda máis calquera vontade popular á vez que se proclama unha sorte de exemplaridade respecto ao resto do mundo, a pesar de que cada vez a división entre masas furiosas e corporacións privadas sexa maior ao longo e ancho de Europa. Preservar a unidade europea parécese cada vez máis a unha idea totalitaria que só se sustenta por unha maquinaria de relacións públicas engraxada pola industria das ideas nacional e bruselense.

O desprazamento cara á dereita do sentido común de época está a ser de tal envergadura que ata os supostos movementos antisistémicos piden agora escoitar a Europa, como fixo Pablo Iglesias. A análise preséntase barato para as posicións de esquerda: cando os radicais non terminaron sendo as masas, senón as súas elites, reclamar diálogo hoxe é un acto en grao sumo revolucionario. Se seguísemos ao pé da letra aquelas palabras de Walter Benjamin, parecese que o establishment vencerá por sempre e debésemos someternos a accións cada vez máis brutais xustificadas por ideoloxías centradas en que o progreso sexa monopolizado polas forzas empresariais. A menos que, como o mesmo Benjamin apuntaba, “propiciemos nós o auténtico estado de excepción”, mellorando a nosa posición na loita contra a radicalización das elites, cuxa sorte vai máis aló de aceptar este progreso como norma histórica, como fai a socialdemocracia, “que aparece como serva das mesmas ideas de progreso que os seus inimigos”.

Quizá, nun mundo onde calquera cambio ou ruptura a nivel nacional é inseparable de ter unha alternativa democrática para Europa, a esquerda habería de cuestionarse aquela máxima con que George Steiner comezaba as súas Gramáticas da creación: “Non nos quedan máis comezos”.

O Salto