• Número 371
  • 13 de novembro de 2017

Educación

Educación especulativa

hai que estimular o aforro privado e a formación de fondos de pensións que axuden a facer fronte ao sistema de pensións públicas

“Mellorar a cultura financeira xeral debe ser un obxectivo prioritario, de maneira que os cidadáns poidan adoptar as mellores decisións de gasto, aforro e investimento na súa vida cotiá”. Así defendía Luís de Guindos en abril de 2017 o Plan de Educación Financeira acordado entre o Goberno, a CNMV e o Banco de España mediante o cal se pretende mellorar as habilidades e coñecementos do alumnado para desenvolverse con soltura na esfera financeira. Linde, director do Banco de España, chegou a dicir no seu momento –insistindo numerosas veces en que se debía a factores fóra de control do Goberno– que “os mozos poden empezar a defenderse cando son novos; hai que estimular o aforro privado e a formación de fondos de pensións que axuden a facer fronte ao sistema de pensións públicas (…)”. O que non dixo é que el cobrou en 2016 186.800 euros, un 1,54% máis que o ano anterior.

Que dúbida cabe de que é necesaria a formación en finanzas do alumnado, especialmente dadas as innumerables estafas e roubos operados tanto polas clases gobernantes como polas institucións bancarias privadas. De feito, o que fai falta é unha verdadeira educación económica, e non unicamente financeira. Moito máis, se dita educación financeira está impartida polas institucións que provocaron o desastre financeiro de hai apenas cinco anos. É dicir, por aqueles que tentan infiltrarse nas institucións públicas para acabar co que queda delas, como tentaron hai poucos meses J. L. Cebrián e F. González na Universidade Autónoma de Madrid.

Como se intúe, os contidos incluídos nestes convenios non cuestionan en ningún momento as bases do sistema económico actual. En efecto, como di De Guindos, o que pretenden é educar no gasto, o aforro e o investimento. Nin máis, nin menos: pretenden que as futuras xeracións dean por feito que o lóxico é investir o aforrado para así xerar máis riqueza; que a mocidade de por feito que o normal é comprar unha casa e pedir para iso unha hipoteca; que a xente nova aprenda que as débedas contraídas coa banca privada son de prioridade absoluta sobre calquera outra cousa.

A economía impartida no sistema educativo presenta con aparencia neutral ao sistema capitalista como único modelo posible, e á economía neoliberal como único paradigma económico realista. Calquera intento de saírse de aí convértese nunha batalla contra as grandes editoriais.

A Economía Social e Solidaria: tamén un axente educativo

Como contribuír desde a educación á construción dunha sociedade cooperativa que sitúe ás persoas e ao medio ambiente no centro e na que a economía estea ao servizo do benestar humano? Como conectar de maneira atractiva a democracia coas preocupacións, desexos e dilemas das xeracións novas?

Ao completar o período de educación obrigatoria con 16 anos, o máis probable é que o alumnado do Estado español non escoitase conceptos como “economía social” ou “cooperativismo”. O sistema público español de educación obrigatoria non inclúe contidos relacionados coa cooperación en xeral, nin coa economía social en particular, nin sequera na área de coñecemento de ciencias sociais. Neste labor ten moito que dicir a Economía Social e Solidaria (ESS), como proposta que non unicamente expón outro modelo económico, senón tamén outra maneira de relacionarse co territorio e entre nós.

Nunha sociedade cun modelo económico extractivista e produtivista no que para que a economía creza ten que decrecer a vida do planeta e sobreexplotarse o territorio; nunha sociedade cun modelo social mediatizado en gran medida polo hiperconsumo, o cal vai definindo as nosas personalidades, as nosas formas de vida e ocupando unha crecente parte do tempo das nosas vidas; nunha sociedade con pobreza e desemprego estruturais na que non se expón a repartición do traballo…, expor a democratización da economía parece a primeira tarefa a acometer.

A pesar das nefastas leis de educación ás que nos ten adoitadas o turnismo político que veu operando no Estado español, existen gretas e ocos a través dos cales introducirse para transformar a realidade desde o interior do sistema educativo. Saben disto por exemplo os colexios da FUHEM, nos que se está levando a cabo un heroico labor de ecosocialización do currículo educativo. A desgraza é esa: que depende da heroicidade e o voluntarismo de cada profesor ou profesora. Neste sentido, capacitar e concienciar ao profesorado da natureza política do seu traballo é tamén unha tarefa urxente de cara a que se entenda a pedagoxía como algo máis que meros métodos e técnicas, que é o que parece entender a corrente maioritaria que tende a afirmar a obxectividade e neutralidade da educación.

Aínda que se foron producindo certas modificacións nos contidos curriculares oficiais, por exemplo a través da introdución de contidos como o cambio climático, o consumo responsable, a violencia de xénero, etc., estas foron parciais –poucas veces abordan de maneira completa os devanditos conceptos–, illadas –non se integran transversalmente– e descontextualizadas, polo que non é posible entender as causas de fondo dos conceptos tratados nin conectalas coa realidade na que vivimos, onde as implicacións sociais, económicas, políticas e ecolóxicas dos nosos actos se entrelazan. Por este motivo, a construción do coñecemento e a forma na que entendemos a vida debe realizarse de forma holística, transversal e interdisciplinar. É necesario abordar estes temas achegándoos e contextualizándoos en ámbitos relacionados coa realidade do alumnado e dotándoos de aplicación práctica de cara á comprensión e a transformación positiva da devandita realidade.

Se non nos ensinan a relacionar na escola o ir en bicicleta coa sobreexplotación dos recursos naturais do planeta; unha actitude machista dun alumno co heteropatriarcado; a xestión comunitaria dun espazo veciñal co capitalismo, ou o consumo de comida coa soberanía do territorio, os valores e principios ocultos que predominan hoxe en día no currículo actual non serán contrarrestados, e tanto as novas propostas metodolóxicas –por moi cooperativas que sexan–, como a introdución de novos contidos –por moi críticos que sexan– poden volver porse ao servizo da reprodución dun sistema neoliberal claramente inaceptable en termos éticos, e cuxo espírito consiste en producir continuamente novas narrativas.

A ESS é unha proposta educativa, socioeconómica e vital (todo nun)/nun) que permite compaxinar unha visión humanista e anticapitalista imprescindible hoxe en día, con propostas que responden os cambios que o ámbito laboral demanda –no terreo da innovación e a creatividade, no terreo da flexibilización e a adaptabilidade empresariais e laborais, no desenvolvemento de habilidades comunicativas e destrezas de traballo en equipo, etc.–, evitando así que os devanditos novos requirimentos da sociedade se poñan unicamente ao servizo da tecnoeficiencia e a produtividade, e non ao das persoas e o medio ambiente.

En suma, se establecemos como prioridade a resposta á actual situación ecolóxica e socioeconómica do planeta, e concluímos que é necesario un cambio nas conciencias e formas de vida (como consumimos, traballamos, producimos, nos divertimos, desprazamos, etc.), a ESS, que deberá indefectiblemente contar coas achegas da economía feminista e a economía ecoloxista, representa un contido idóneo a través do cal abordar íntegra e simultaneamente planos fundamentais na actual sociedade: no socio-afectivo, unha nova forma de relacionarnos baseada na interdependencia, os coidados e as relacións de apoio mutuo; no físico-terreal, a organización da produción e o traballo de tal forma que non se socaven as bases materiais do planeta e que se fagan compatibles coa reprodución da vida, a dignidade das persoas e a xustiza; e no plano político-filosófico, o entendemento da vida ao redor de parámetros de sinxeleza, humildade e corresponsabilidade.

Se rescatar as palabras de Cornelius Castoriadis é sempre apropiado, máis aínda neste 2017 no que se cumpren vinte anos da súa morte. Castoriadis dicía que unha sociedade democrática só poderá xurdir como unha institución de auto-educación permanente dos seus cidadáns que promova principios morais substantivos, que non poden ser alcanzados mediante procedementos formais, como ocorreu ata agora. As formas de auto-organización da sociedade non aseguran per se a actividade autónoma, pero si a posibilitan, mentres que as actuais institucións garanten a súa imposibilidade.

O Salto