Aínda que o seu rastro só se percibe nas pantallas do ordenador, as ordes de compravenda que teñen lugar nos mercados financeiros represéntoas sempre como o enxame de naves espaciais que atacan un planeta nalgunha película de ciencia ficción. E os seus efectos son a miúdo tan desvastadores como os dunha presunta invasión extraterrestre (aínda que, como recordou Stephen Hawking, para invasión demoledora a que protagonizaron os europeos en moitas partes do planeta a partir do s. XV). Agora os mercados cebáronse na débeda grega e posiblemente estean a empezar a preparar novos ataques aos puntos fracos do área-euro. É o que sempre fixeron estas aves preeiras, polo menos nos últimos trinta anos. Como xa comentaron moitos, non hai nada demasiado novo no que está a acontecer nesta nova crise (para o que teña memoria basta evocar a crise das moedas europeas de 1992-1993). O realmente inaudito non é que acontezan estes ataques senón que se tomen como un feito natural, tan inevitable como a erupción dun volcán islandés ou o movemento dunha placa tecnónica en Chile ou en China.

A hexemonía do capitalismo financeiro na cultura económica é tal que conseguiu naturalizar o papel da especulación financeira. Hai na teoría económica neoclásica un claro intento de configurar ao mercado como unha especie de marco natural da vida humana. Pero a teórica convencional do mercado trata de compradores e vendedores que tratan de satisfacer as súas necesidades mediante o intercambio mercantil. Suponse que os consumidores demandan produtos en función das súas preferencias psicolóxicas de consumo e os produtores adecúan as súas decisións de produción a estas demandas. Hai moitos supostos irreais no modelo convencional de mercado, adóitanse pasar por alto cuestións cruciais, pero polo menos estes modelos tratan de explicar os comportamentos presentes na vida normal da xente e están baseados en decisións que, polo menos en parte, obedecen a necesidades correntes. Cosa ben distinta son os mercados financeiros: Neles non se van satisfacer necesidades individuais a menos que a pulsión polo enriquecemento e o diñeiro teñan que a consideración de comportamento natural. O comportamento dos investidores especulativos parece máis próximo ao dos ludópatas e a outro tipo de comportamentos patolóxicos (o mesmo afán por acumular diñeiro ten moito de obsesión inmaterial ou de busqueda do poder) que ao comportamento orientado a garantir a boa vida. Para moitos pensadores sociais, economistas incluídos, non poden tratarse igual os mercados de bens e de produtos, cada un coas súas características particulares, que os mercados financeiros coas súas lóxicas específicas.

II

Sempre houbo mercados financeiros nas economías capitalistas. E sempre foron unha fonte de desestabilización, como subliñaron todos os economistas que trataron de desentrañar as características do capitalismo. Considerar que os mercados financeiros son un dos elementos que xeran os pánicos e recesións que periodicamente asolan ás economías capitalistas non supón negar a incidencia doutros factores nin negar que as crises dos negocios son unha característica estrutural do capitalismo. Simplemente supón subliñar o papel que xoga un dos seus elementos estructurantes: os mercados. De igual xeito que hai bastante acordo en que unha das características da fase neoliberal do capitalismo foi a financiarización: o crecemento exponencial do capitalismo financeiro nas súas formas máis especulativas.

O crecemento da financiarización é o resultado dun cúmulo de factores: algúns relacionados cos cambios na estrutura produtiva e social; outros co particular modo de regulación pública e a súa relación co propio funcionamento dos mercados financeiros.

Na primeira faceta están os enormes fluxos financeiros que xerou a desigual sorte comercial que cada país experimentou no proceso de globalización. Os países que sistematicamente xeraron un fluxo neto de ingresos acumularon enormes sumas de diñeiro que alimentaron os fluxos financeiros internacionais. Quizais os petrodólares a que deron lugar as alzas dos prezos petroleiros na década de 1970 constituíron un dos principais empuxóns a estes mercados, e ese é tamén o caso dos grandes exportadores do leste de Asia, con China á cabeza. Por outra parte, como subliñou o economista chileno Jose Gabriel Palma (en "The revenge of the market on the rentiers": Cambridge Journal of Economics, xullo 2009) a expansión dos mercados financeiros é en gran parte un efecto do crecente aumento das desigualdades xerado polas políticas e prácticas neoliberais e a crecente concentración de riqueza en poucas mans.

A outra cara do asunto é a profunda transformación do propio sistema financeiro realizada grazas á sucesión de reformas institucionais que posibilitaron a creación de variados e numerosos medios de especulación financeira: mercados de derivados, empaquetamiento de créditos, apancamento xeneralizado, aseguramento de investimentos especulativos... Gran parte das operacións especulativas realízanse a crédito, recorrendo a mecanismos que tenden a reducir o risco real dos especuladores e que, en todo caso, dificilmente poden considerarse o tipo de risco patrimonial que sempre se utilizou como lexitimación do beneficio capitalista. En paralelo a esta reforma dos mercados, dos produtos financeiros obxecto de regulación, produciuse a reforma das regulacións que pesaban sobre as propias empresas financeiras. Iso permitiulles pasar de ser empresas especializadas en mercados particulares a empresas financeiras xeralistas con enorme capacidade de regulación destes fluxos financeiros e tamén, como se puxo de manifesto, de diluír ou camuflar o seu propio risco transferíndoo a filiais opacas.

En suma, iso que se chama eufemisticamente "os mercados", iso que impón a países desafortunados custosos plans de axuste, non é máis que o interese dunha minoría parasitaria e a xestión que deste fai un reducido grupo de intermediarios internacionais con capacidade de dirixir os fluxos financeiros na dirección máis axeitada aos seus intereses. O mesmo que orquestrou a enxeñaría financeira que provocou unha das máis agudas crises dos últimos anos, custosa para os presupostos públicos.

III.

Sen dúbida hai outras moitas cuestións en xogo. Unha é a das axencias de avaliación, as mesmas que fallaron estrepitosamente na crise asiática, que foron incapaces de detectar o fracaso dos grandes bancos de investimento, e que en máis dunha ocasión estiveron baixo a sospeita de conivencia con algúns grupos financeiros. Son elas as que agora non dubidan en poñer a pan pedir a situación financeira de determinados países e animar aos mercados a que esixan políticas de axuste estrutural.

Outra é o papel xogado polos sistemas de seguridade social baseados en fondos de pensións que operan nos mercados financeiros. Fondos que rematan tamén baixo a xestión dos grupos financeiros (os verdadeiros beneficiarios das enormes comisións que gañan con iso) que polo tanto contribúen a alimentar as burbullas especulativas.

E outra é o posible xogo dos capitais financeiros estadounidenses en contra dos países da zona euro. Non por un prurito nacionalista, senón por unha razón máis prosaica: a consolidación do euro como moeda internacional podería poñer en perigo os beneficios de regalía que ten o sistema financeiro estadounidense polo feito de controlar a moeda base do sistema internacional. Pero para que este ataque sexa posible non só é necesario que unha ou varias das economías da zona euro estean en problemas, senón tamén que o deseño institucional e a xestión política da zona euro sexa tan incompetente e insensata que impida tratar o problema por unha vía diferente da da dependencia dos mercados financeiros. O que hai anos expresou moita xente sobre o modelo de construción europea, sobre a ilóxica de construír un proceso de integración sobre a única base dun banco central dominado por un enfoque monetarista, faise agora evidente. Non existe un sistema fiscal que axude a saír do problema, nin tampouco unha política financeira interna que aisle a presión dos mercados.

IV

Hai que desmontar a tiranía dos mercados. Non podemos aceptar que o argumento de peso para xustificar recortes sociais ou laborais sexa o de someterse á súa disciplina. Se hai que facer reformas hai que discutilas e valoralas polos seus efectos reais, non porque o decidan os especuladores. Aínda que o de "os mercados" soa a moderno, a análise científica, mirado con lupa está máis preto das esixencias e tributos que impoñían os reis e señores feudais cando querían custear guerras ou outros gastos improdutivos. Porque someterse a "os mercados" (por suposto financeiros) é simplemente condicionar a organización social á ditadura dunha minoría de rendistas e financeiros.

E hai que empezar por romper os modelos de axuste e os mecanismos de intervención dos mercados financeiros introducindo trabas ao seu funcionamento e reducindo o seu tamaño e a súa operativa. Joseph Stiglitz non se cansou de recordar que Thailandia é un exemplo de país que ao responder á crise de 1997 con restricións aos movementos de capitais especulativos alcanzou moitos mellores resultados que o resto de países do seu ámbito. E se Thailandia o fixo, máis factible debería ser para potencias como a Unión Europea.

Hai múltiples propostas de reformas estruturais dos mercados financeiros. Pero, a curto prazo, o que deben esixirse son respostas de urxencia, non só de axuda a países como Grecia, senón tamén de fixación de trabas a este bombardeo insistente co que un grupo de ricos desalmados tratan de enriquecerse a custa das condicións de vida de millóns de persoas.

Non nos digades que nos sometamos a "os mercados": reguládeos e limitade a súa mortífera actuación. (O que non quere dicir que calquera política de dilapidación pública sexa aceptable nin que non exista necesidade de introducir profundas transformacións nas economías reais, incluída certa austeridade por razóns ambientais). Atácannos os marcianos e simplemente propoñedes que nos sometamos. Ningunha esquerda que se prece, ningún movemento sindical con futuro pode obviar incluír no seu programa de mínimos medidas de choque contra a especulación financeira, e no seu proxecto reformista a necesidade de combater o cancro da financiarización económica.