Febreiro de 2015
 
 

NÚMERO 260 - 16/02/2015

   CUTUDC / Novidades

  ECONOMISTAS SEN FRONTEIRAS
 

Discurso, poder e ideoloxía

O neoliberalismo, paso a paso, vai avanzando dentro de Europa seguindo diferentes estratexias: algunhas contundentes, como a chantaxe ao pobo grego, e outras máis sutís, como a súa implantación nos currículos educativos dos países (a LOMCE en España), ou a conquista da opinión pública a través dos medios de comunicación. É realmente paradoxal observar como unha ideoloxía tan beneficiosa para moi poucos e, polo tanto, tan prexudicial para moitos, consegue impoñerse deste xeito.

 

  • Noticias relacionadas

 

Parece ser que os medios de comunicación de masas convertéronse nunha ferramenta esencial na propagación do discurso neoliberal. Posto que como xa identificou Michel Foucault, existe unha relación entre discurso, poder e á vez, co saber. O discurso lexitima o poder e este último institucionaliza o saber, se decide co que que é e que non é verdade, e aquilo permitido, ou non, para quen ostenta o poder.
 
A linguaxe non é neutra senón que serve para construír diferentes realidades e con elas exercer formas de poder que ben pretenden perpetuar a actual hexemonía, no caso das clases dominantes, ou ben derrotala, no caso das clases dominadas. O 'pensamento único' (termo acuñado por Ignacio Ramonet) fai uso das ferramentas da linguaxe para acabar influíndo na mente da sociedade e así lexitimar a súa forma de actuar. En concreto, John B. Thompson na súa obra "Ideoloxía e cultura moderna" (i) identifica cinco formas a través das que a ideoloxía opera a través do discurso.
 
Unha primeira forma sería a de presentar a forma de dominación como xusta. Con este fin, racionalízase calquera acto creando unha cadea de razoamento que o xustifique. Un exemplo podería ser o seguinte:
 
"Nós definimos competitividade como o conxunto de institucións, políticas, e factores que determinan o nivel de produtividade dun país. O nivel de produtividade, á súa vez, establece o nivel de prosperidade que unha economía pode alcanzar. O nivel de produtividade tamén determina as taxas de rendemento obtidas polos investimentos (...) elementos esenciais para a súa taxa de crecemento. Noutras palabras, unha economía máis competitiva é probablemente unha economía que crecerá máis rápido no tempo", The Global Competitiveness Report 2014-2015 (p.4)
 
Se nos fixamos está a xustificar claramente calquera recorte e axuste nas economías se con iso os negocios van ben, pois só así as economías irán mellor. Moi parecido ao discurso do Presidente Rajoy segundo o cal sufrimos hoxe para un mañá máis próspero. É dicir, preséntannos algo que beneficia a uns poucos como algo bo para a sociedade e, mesmo se é necesario, constrúese toda unha historia que xustifique unha determinada posición. Este último caso sería o de que os habitantes do Sur de Europa somos uns irresponsables por endebedarnos, sen dicir en ningún caso que tamén existiu irresponsabilidade nas economías do Norte cando nos prestaron.
 
Outra forma na que o uso da linguaxe serve para a ideoloxía, é escondendo ou disimulando a relación de dominación. Esta crise deixounos unha linguaxe enchida de eufemismos, "reformas", "externalización", etc. (lean " As palabras que a crise nos deixou"). Aínda Que tamén recursos tipicamente literarios como a metáfora, a metonimia e a sinécdoque son útiles para estruturar os nosos pensamentos. Se algo vai mal e hai que tomar medidas vénnos rapidamente á mente "apertarse o cinto".
 
A terceira forma, denominada unificación, consiste en crear un tipo de unidade independentemente das diferenzas individuais que conforman o grupo. Unha acepción de "sociedade civil" parece esconder dentro da mesma denominación grupos de individuos que deixan de conformar clases sociais, grupos económicos, mesmo ONG creadas pola clase dominante e pasan a ser un só grupo con iguais dereitos e obrigas. (Poden ler "
Unha crítica á ideoloxía da "sociedade civil")
 
A fragmentación é unha forma de romper relacións que poden ser ameazantes para as clases dominantes. Existen gran cantidade de exemplos xa que resulta unha forma de expandir esta ideoloxía de forma efectiva e rápida. Cando nos mostran a sindicalistas comendo gambas en día de manifestación preténdese demostrar que non defenden os intereses dos traballadores. Ou cando xustifican o alto paro porque os sindicatos defenden os intereses dos que están a traballar e non dos parados. O motivo é claro: os sindicatos son unha ameaza para a orde hexemónica pois ostentan unha posición e unha estrutura que pode facer sombra á clase dominante.
 
A cosificación é unha ferramenta moi usada, pois fálannos de "adaptarnos ao fenómeno da Globalización" coma se esta última fose algo natural e non estivese promovida por decisións políticas. O "os mercados", famosos eles, pois substituíron os gobernos lexitimamente elixidos. (Poden ler, "
Os mercados teñen nome e apelidos")
 
Con todo, estas estratexias que son repetidas en forma de bucle polos medios de comunicación de masas e están reforzadas por unha serie de intelectuais ao servizo do 'mainstream' van creando un estado de opinión pública bastante afastado do que se consideraría unha sociedade crítica. Segundo Ignacio Muro, nun relatorio titulado "
Comunicación e poder no capitalismo global. O papel dos medios" os medios deixaron de formar parte da superestrutura ideolóxica (presuposta por Gramsci e a Escola de Frankfurt) e pasaron a ser poder económico. Un exemplo de como os medios lexitiman esta ideoloxía sería o acontecido hai poucas semanas co Foro Económico Mundial de escusa. Miren a "coincidencia" de titulares en medios:
 

 
É probable que sexa isto o que explique como unha sociedade de dominados continúa facendo o xogo aos dominadores. Na súa "Filosofía da Liberación", Enrique Dussel fala sobre a importancia de construír un discurso dende e para os dominados. Os silenciados polo sistema deben rebelarse contra el, crear un discurso que contradiga a verdade actual e que chegado o momento poida substituíla. Iso requiriría do recoñecemento dun mesmo como dominado e tomar conciencia de clase, saír á rúa, compartir espazos. Parece moi afastado.
 
E é que "cando todos pensan igual é que ninguén está pensando" (Walter Lippman)
 
(i)  John B. Thompson, Ideoloxía e cultura moderna. Teoría crítica social na era da comunicación de masas (México: UAM, 1993).

 

 

 

 

 



CUT da UDC . SEMPRE DO LADO DAS TRABALLADORAS E TRABALLADORES

cutudc.com, 2009. Publicado baixo licencia Creative Commons DHTML Menu By Milonic JavaScript