Volvemos unha vez máis sobre o sempiterno tema da educación. Esta vez non para facer unha crítica sisuda dos que eu creo equivocados principios sobre os que se basea a educación. Pola contra, voume referir aos obxectivos e, en concreto, ao obxectivo fundamental que debe perseguir a educación se queremos conservar un futuro.
 
Pero antes temos que sinalar cales son os obxectivos fundamentais da educación na actualidade, tanto na secundaria coma na superior, Plan Bolonia. Pois ben, hei de dicir moi ao meu pesar que a educación se inscribe dentro do paradigma clásico da economía neoliberal. A formación dos cidadáns ten como obxectivo, fundamentalmente, a produtividade. Fórmase os cidadáns -e isto tómase como un investimento - para que nun futuro sexan producibles. É dicir, que a economía neoliberal, incardinada no paradigma ortodoxo e clásico da economía, considera que o que importa é o crecemento económico e, por iso, é necesario que a formación vaia dirixida á produtividade.
 
Canto máis se produza pois moito mellor para o sistema. Por outro lado, téndese a eliminar a capacidade crítica do alumno, porque no fondo non se pretende formar persoas, senón a instrumentos intercambiables. Os cidadáns son considerados como mercadoría cuxo valor reside na súa capacidade de produción que é medible e cuantificable. Por iso un dos obxectivos fundamentais da educación superior é a adaptabilidade. O estudante, futuro cidadán, ten que estar preparado para adaptarse á sociedade que lle tocou vivir. Isto é moi curioso porque non se lle deixa que se poida formular o nivel de xustiza ou inxustiza que poida haber nesa sociedade. Non, adaptarse e punto. Produtividade e adaptación, ese foi o proceso de domesticación ao que foi sometido o cidadán dende o berce á tumba.
 
De tal forma que nun mundo supostamente libre o que nos encontramos son zombis ambulantes que repiten eternamente as súas rutinas e que, de cando en vez, teñen un regalo para entreterse, un caramelo. E, ademais todo iso, adobado coa farsa da democracia. Fáisenos pensar, domesticándonos, que vivimos en democracia, que somos libres, que temos liberdade de expresión, cando isto non son máis que palabras gastadas que non teñen ningún sentido salvo o de manter o engano.
 
A miña visión é moi distinta. En primeiro lugar considero que a educación debe ser o proceso polo cal a humanidade se emancipe do poder, de toda forma de poder. Se que quizais isto sexa un imposible, porque a educación é precisamente un dos instrumentos que o poder utiliza para domesticar. O que habería é que concibir a educación dende outra perspectiva que amplificase a autonomía e a pluralidade e que a garantía do estado no referente á educación sexa só unha garantía e non unha domesticación.
 
Pois ben, neste sentido son dous os obxectivos fundamentais que debe alcanzar a educación. En primeiro lugar, un que xa repetín moitas veces, pero que sempre será necesario recordar e é o de que a educación debe formar persoas. E unha persoa é un suxeito autónomo e libre. Alguén con capacidade de elección e de crítica. Unha persoa capaz de mirar ao mundo cara a cara e dicir o que non lle gusta e que é o que habería que cambiar. Todo o contrario ao animal doméstico que pretende producir o neoliberalismo, en definitiva, unha peza de recambio. Isto en primeiro lugar. É dicir, que a educación debe producir a ilustración. De aí que eu considere a Ilustración un proxecto inacabado. Pero hai outro obxectivo fundamental da educación do século XXI e do que depende literalmente noso futuro. E este novo obxectivo incardínase no cambio cara a un novo paradigma que ha de vir, pois o anterior está esgotado e, polo demais, todos podemos caer con el. Sería o colapso definitivo.
 
O problema é o seguinte: a economía -e toda a nosa tradición filosófica e relixiosa- está ancorada na idea do dominio do home sobre a natureza. Isto por mandato divino e pola propia capacidade técnica humana. Todo o cal nos leva ao imperativo tecnolóxico. Todo o que pode inventar se inventa e todo o que se pode aplicar se aplica. O imperativo tecnolóxico pódese entender tamén como unha forma de entender a historia no sentido no que o movemento histórico se interpreta como unha consecuencia do cambio tecnolóxico. É a tecnoloxía a que cambia a historia. Isto é un reducionismo e, como tal, falso, pero é unha das ideas, que se converteu na relixión da tecnoloxía salvadora, que baralla o neoliberalismo.
 
Por outro lado esta economía non recoñece límites ao crecemento económico. É máis, todas as súas medidas económicas están dirixidas ao incremento do crecemento. E o que subxacer a toda esta idea é o enfrontamento entre home e natureza. E é aquí onde está o erro. Esta idea equivocada e que nos levou á situación de encrucillada na que nos encontramos é un grave erro. Somos animais pertencentes a unha ecosfera. E a nosa existencia é unha existencia en pé de igualdade co resto dos animais.
 
A biosfera forma un sistema orgánico; é dicir, un sistema de equilibrio, se o equilibrio se rompe o sistema tende a buscar outra forma de equilibrio, a non ser que o dano sexa moi elevado e todo o sistema pereza. Pero esa non é a situación actual da nosa biosfera. Temos que ser conscientes de que somos elementos da biosfera que tiveron unha idea equivocada da relación con ela, que nos consideramos donos e señores desta, e iso produciu un grave dano do que os primeiros prexudicados somos nós. E todo iso lévanos á súa explotación, o cal produciu un cambio profundo no seu equilibrio. Somos os causantes dese desequilibrio e precisamente por unha idea equivocada que aínda se segue impartindo nas escolas e as universidades, que é unha idea comunmente aceptada.
 
Pois ben, eu propoño como reto e como ideal que o obxectivo fundamental da educación é ensinar aos futuros cidadáns o biocentrismo; isto é, ata agora vivimos no antropocentrismo. Se queremos sobrevivir, ademais de que o biocentrismo é a idea acertada, temos que pasar ao ecocentrismo. Debemos ser capaces de considerarnos membros da ecosfera e ser os seus coidadores. Do seu coidado depende o futuro, refírome ao futuro da raza humana, ou, polo menos, da nosa civilización.
 
Se o futuro cidadán asume o biocentrismo teremos cambiado de paradigma e abandonaremos todo aquilo perverso do paradigma anterior que, polo demais, nos ten ao bordo do colapso. Deste gran cambio educativo, unido ao da ilustración, que se o observamos son inseparables, depende a supervivencia e o modo de supervivencia das futuras xeracións.